Admin Kolejopedia: Utworzono nową stronę "{{Infobox Most |nazwa = Most średnicowy w Warszawie |grafika = Most średnicowy w Warszawie (widok z mostu Poniatowskiego).jpg |opis_grafiki = Widok na most od strony południowej (z Mostu Poniatowskiego) |państwo = {{Państwo|POL}} |lokalizacja = Warszawa (Śródmieście / Praga-Południe) |przeprowadza = Warszawska Linia Średnicowa (linie nr…"

2026-01-05T10:32:53Z

Utworzono nową stronę "{{Infobox Most |nazwa = Most średnicowy w Warszawie |grafika = Most średnicowy w Warszawie (widok z mostu Poniatowskiego).jpg |opis_grafiki = Widok na most od strony południowej (z Mostu Poniatowskiego) |państwo = {{Państwo|POL}} |lokalizacja = Warszawa (Śródmieście / Praga-Południe) |przeprowadza = Warszawska Linia Średnicowa (linie nr…"

Nowa strona

{{Infobox Most
|nazwa = Most średnicowy w Warszawie
|grafika = Most średnicowy w Warszawie (widok z mostu Poniatowskiego).jpg
|opis_grafiki = Widok na most od strony południowej (z [[Most Poniatowskiego|Mostu Poniatowskiego]])
|państwo = {{Państwo|POL}}
|lokalizacja = [[Warszawa]] ([[Śródmieście (Warszawa)|Śródmieście]] / [[Praga-Południe]])
|przeprowadza = [[Warszawska Linia Średnicowa]] (linie nr [[Linia kolejowa nr 2|2]] i [[Linia kolejowa nr 448|448]])
|przeszkoda = [[Wisła]]
|typ = most kolejowy, kratownicowy
|materiał = stal, żelbet, kamień (filary)
|długość = 445 m
|liczba_przęseł = 5
|data_otwarcia = 1931 (pierwotny)<br />1949 (obecny)
|projektant = Aleksander Pstrokoński (1921)<br />Franciszek Szelągowski (1946)
|współrzędne = {{Współrzędne|52|14|13|N|21|02|33|E}}
}}

'''Most średnicowy w Warszawie''' (oficjalnie: '''Most kolejowy przy Cytadeli''' – nazwa historyczna, obecnie rzadko używana; potocznie '''Średnicowiec''') – most kolejowy na rzece [[Wisła|Wiśle]] w [[Warszawa|Warszawie]], stanowiący wschodni odcinek [[Warszawska Linia Średnicowa|Warszawskiej Linii Średnicowej]]. Łączy dzielnicę [[Śródmieście (Warszawa)|Śródmieście]] (lewobrzeże, okolice stacji [[Warszawa Powiśle]]) z dzielnicą [[Praga-Południe]] (prawobrzeże, wjazd na stację [[Warszawa Wschodnia]]).

Most jest jednym z kluczowych elementów [[Warszawski Węzeł Kolejowy|Warszawskiego Węzła Kolejowego]], obsługującym zarówno ruch dalekobieżny, jak i aglomeracyjny. Obiekt usytuowany jest pomiędzy [[Most Świętokrzyski|Mostem Świętokrzyskim]] (na północy) a [[Most Poniatowskiego|Mostem Poniatowskiego]] (na południu).

== Historia ==

=== Geneza i planowanie (1919–1921) ===
Koncepcja budowy mostu kolejowego w centrum Warszawy narodziła się tuż po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku. Była bezpośrednią konsekwencją decyzji o budowie [[Warszawska Linia Średnicowa|Linii Średnicowej]], która miała połączyć dworce czołowe: [[Dworzec Wiedeński]] (zachodni) i [[Dworzec Terespolski]] (wschodni). W 1919 roku [[Sejm Rzeczypospolitej Polskiej|Sejm RP]] przyjął ustawę o budowie węzła warszawskiego.

Projekt mostu powierzono inżynierowi [[Aleksander Pstrokoński|Aleksandrowi Pstrokońskiemu]]. Głównym założeniem estetycznym było dostosowanie wyglądu nowej przeprawy do sąsiadującego, zabytkowego [[Most Poniatowskiego|Mostu Poniatowskiego]] (wówczas zwanego Mostem Mikołajewskim lub III Mostem). Wymagało to zastosowania wysokich przęseł łukowych oraz monumentalnych filarów wykończonych kamieniem.

=== Budowa pierwszego mostu (1921–1931) ===
Prace budowlane rozpoczęto w 1921 roku od wznoszenia filarów. Było to wyzwanie inżynieryjne ze względu na trudne warunki hydrologiczne [[Wisła|Wisły]] oraz niestabilne podłoże.
* '''Filary''': Zbudowano je metodą kesonową (pneumatyczną). Były to potężne konstrukcje żelbetowe, oblicowane szarym granitem strzegomskim, co miało korespondować z architekturą Mostu Poniatowskiego.
* '''Konstrukcja stalowa''': Montaż przęseł stalowych rozpoczął się w drugiej połowie lat 20. XX wieku. Każde z pięciu przęseł miało formę łuku z jazdą dołem. Kratownice były nitowane.
* '''Problemy finansowe''': Wielki kryzys gospodarczy spowolnił prace, jednak obiekt ukończono w 1931 roku.

Uroczyste otwarcie Linii Średnicowej, a tym samym pełna eksploatacja mostu, nastąpiło 2 września 1933 roku. Początkowo ruch prowadzono trakcją parową, co powodowało zadymienie konstrukcji. Dopiero w 1936 roku, po elektryfikacji węzła warszawskiego, przez most przejechały pierwsze pociągi elektryczne.

=== II wojna światowa i zniszczenie (1939–1944) ===
Podczas [[Obrona Warszawy (1939)|obrony Warszawy]] we wrześniu 1939 roku most był celem nalotów [[Luftwaffe]], jednak nie odniósł strategicznych uszkodzeń, które wykluczyłyby go z użytku na długi czas. Przez okres okupacji służył Niemcom do transportu wojsk na front wschodni.

Krytyczny moment nastąpił w 1944 roku.
* '''13 września 1944''': W obliczu zbliżającej się od wschodu [[Armia Czerwona|Armii Czerwonej]] i trwającego na lewym brzegu [[Powstanie Warszawskie|Powstania Warszawskiego]], wycofujące się wojska niemieckie wysadziły wszystkie warszawskie mosty. Most średnicowy został zniszczony gruntownie – stalowe przęsła runęły do nurtu rzeki, a część filarów została poważnie uszkodzona.

=== Odbudowa powojenna (1945–1949) ===
Po wojnie odbudowa mostu była priorytetem dla nowej władzy ludowej, gdyż brak przeprawy paraliżował transport wschód-zachód.
* '''Most tymczasowy''': Już w 1945 roku saperzy armii radzieckiej i polskiej wznieśli prowizoryczny most niskowodny, który jednak był narażony na pochody lodowe i powodzie.

Projekt odbudowy stałego mostu przygotował zespół pod kierunkiem prof. [[Franciszek Szelągowski|Franciszka Szelągowskiego]]. Ze względu na brak stali oraz konieczność szybkiego oddania inwestycji, podjęto kontrowersyjną decyzję o '''zmianie formy architektonicznej'''.
* Zrezygnowano z odtworzenia przedwojennych łuków, które harmonizowały z Mostem Poniatowskiego.
* Zastosowano prostszą konstrukcję: kratownicę o pasach równoległych (tzw. belka ciągła).
* Wykorzystano ocalałe, choć wymagające naprawy, filary z lat 20. (obniżono je o około 5 metrów, ścinając kamienne ławy podłożyskowe).

Montaż nowej konstrukcji trwał w latach 1948–1949. Oficjalne otwarcie mostu (wraz z odbudowanym tunelem średnicowym) nastąpiło '''23 czerwca 1949 roku'''.

=== Modernizacje i remonty ===
W okresie [[Polska Rzeczpospolita Ludowa|PRL]] most przechodził jedynie bieżące naprawy. Z biegiem lat konstrukcja ulegała degradacji pod wpływem korozji i drgań.
* '''Lata 2000-2010''': Wykonano szereg prac zabezpieczających, w tym malowanie antykorozyjne oraz wymianę nawierzchni torowej. Zainstalowano również iluminację świetlną, która eksponuje kratownice w nocy.
* '''Wymiana mostownic''': W drugiej dekadzie XXI wieku wymieniono drewniane mostownice (belki, do których przymocowane są szyny), co pozwoliło na czasowe zniesienie ograniczeń prędkości.

== Konstrukcja i Dane Techniczne ==
Współczesny Most średnicowy różni się znacznie od swojego przedwojennego poprzednika, choć spoczywa na tych samych fundamentach.

=== Układ konstrukcyjny ===
Most jest konstrukcją stalową, nitowaną (z elementami spawanymi dodawanymi podczas remontów). Jest to most '''belkowy, kratownicowy'''. Składa się z dwóch niezależnych od siebie ustrojów nośnych spoczywających na wspólnych filarach:
# '''Ustrój północny''': Niesie dwa tory linii dalekobieżnej ([[Linia kolejowa nr 2]]).
# '''Ustrój południowy''': Niesie dwa tory linii podmiejskiej ([[Linia kolejowa nr 448]]).

Dzięki takiemu rozwiązaniu możliwe jest prowadzenie prac remontowych na jednej części mostu bez całkowitego wstrzymywania ruchu na drugiej (co miało miejsce np. podczas remontów w latach 2000.).

=== Parametry ===
* '''Długość całkowita''': 445 metrów.
* '''Liczba przęseł''': 5.
* '''Rozpiętość przęseł''': ok. 90 metrów każde.
* '''Filary''': Wykonane z betonu i żelbetu, licowane granitem. Ich forma (masywne, z zaokrąglonymi izbicami) jest pozostałością pierwotnego projektu z lat 20. XX wieku.

=== Nawierzchnia torowa ===
Na moście zastosowano nawierzchnię klasyczną (szyny na podkładach drewnianych/mostownicach). Ze względu na konstrukcję stalową, most generuje znaczny hałas podczas przejazdu pociągów, co jest przedmiotem skarg mieszkańców pobliskiego [[Powiśle|Powiśla]].

== Rola w Warszawskim Węźle Kolejowym ==
Most średnicowy jest "wąskim gardłem" i zarazem sercem [[Warszawski Węzeł Kolejowy|WWK]].

; Podział ruchu
Most posiada 4 tory, co pozwala na separację ruchu:
* '''Tory dalekobieżne (zewnętrzne północne)''': Obsługują pociągi [[PKP Intercity]] (kategorie EIP, EIC, IC, TLK). Łączą stację [[Warszawa Centralna]] ze stacją [[Warszawa Wschodnia]].
* '''Tory podmiejskie (wewnętrzne południowe)''': Obsługują pociągi [[Koleje Mazowieckie|Kolei Mazowieckich]] oraz [[Szybka Kolej Miejska w Warszawie|SKM Warszawa]]. Łączą przystanek [[Warszawa Śródmieście]] (a wcześniej [[Warszawa Powiśle]]) ze stacją Warszawa Wschodnia (przystankiem [[Warszawa Stadion]]).

; Przepustowość
W godzinach szczytu przez most przejeżdża kilkadziesiąt pociągów na godzinę. Awaria na moście średnicowym niemal natychmiast paraliżuje ruch kolejowy w całej Polsce, wymuszając kierowanie pociągów na linię obwodową (przez [[Most Gdański]]).

== Kontrowersje i Plany na Przyszłość ==

=== Estetyka i Architektura ===
Wielu varsavianistów i architektów krytykuje powojenną formę mostu. Płaska, "techniczna" kratownica kontrastuje z neorenesansowym stylem sąsiedniego [[Most Poniatowskiego|Mostu Poniatowskiego]]. Przed wojną oba mosty tworzyły spójną kompozycję (łuki mostu średnicowego naśladowały łuki Poniatowskiego). Współczesny most jest często określany jako "brzydki" lub "dysonansowy".

=== Planowana przebudowa Linii Średnicowej (lata 20. i 30. XXI w.) ===
Spółka [[PKP Polskie Linie Kolejowe]] planuje generalną modernizację Linii Średnicowej. W ramach tego projektu (przewidywanego wstępnie na drugą połowę lat 20. XXI wieku) rozważana jest przyszłość mostu.
Warianty, które pojawiały się w dyskusji publicznej:
# '''Remont generalny''': Wzmocnienie istniejącej kratownicy.
# '''Wymiana konstrukcji''': Budowa zupełnie nowych przęseł. W 2014 roku pojawiły się wizualizacje nowej konstrukcji łukowej, która nawiązywałaby do przedwojennego wyglądu, jednak ze względu na koszty temat ten jest niepewny.
# '''Wyciszenie''': Niezależnie od wybranego wariantu, kluczowym wymogiem jest zastosowanie technologii tłumiących hałas (np. maty wibroizolacyjne, nowoczesna nawierzchnia bezpodsypkowa).

== Ciekawostki ==
* '''Dylatacja''': Most stalowy "pracuje" pod wpływem temperatury. Latem konstrukcja wydłuża się, a zimą kurczy nawet o kilkanaście centymetrów. Specjalne urządzenia dylatacyjne na przyczółkach kompensują te zmiany, zapewniając ciągłość szyn.
* '''Iluminacja''': Most jest podświetlany nocą. Często iluminacja zmienia barwy w zależności od okazji (np. barwy narodowe w Święto Niepodległości, tęczowe itp.).
* '''Film''': Most (a właściwie jego zniszczenie) pojawia się w kadrach filmów wojennych oraz dokumentalnych o Powstaniu Warszawskim. Jest także tłem w licznych polskich produkcjach filmowych (np. ''[[Nigdy w życiu! (film)|Nigdy w życiu!]]'', seriale kryminalne), stanowiąc charakterystyczny element panoramy miasta.
* '''Sąsiedztwo Stadionu''': Z mostu roztacza się doskonały widok na [[Stadion Narodowy w Warszawie|PGE Narodowy]], co czyni go popularnym miejscem dla fotografów kolejowych (choć wejście na most jest surowo zabronione i niebezpieczne).

== Galeria ==
<gallery>
Plik:Most średnicowy 1930.jpg|Most przedwojenny (widoczne łuki) w latach 30.
Plik:Most średnicowy destroyed 1945.jpg|Zniszczony most w 1945 roku
Plik:Most średnicowy zima.jpg|Współczesny most zimą
Plik:Most Średnicowy w Warszawie - noc.jpg|Iluminacja nocna
</gallery>

== Zobacz też ==
* [[Warszawska Linia Średnicowa]]
* [[Mosty w Warszawie]]
* [[Tunel średnicowy w Warszawie]]
* [[Kolej w Warszawie]]
* [[Zniszczenie Warszawy]]

== Bibliografia ==
* ''Encyklopedia Warszawy'', Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994, ISBN 83-01-08836-2.
* Chwaściński B., ''Mosty na Wiśle i ich budowniczowie'', Fundacja Rozwoju Nauki w zakresie Inżynierii Lądowej im. A. i Z. Wasiutyńskich, Warszawa 1997.
* Jankowski J., ''Mosty w Polsce i mostowcy polscy (od czasów najdawniejszych do końca I wojny światowej)'', Wrocław 1973.
* Sterner O., ''Mosty Warszawy'', Warszawa 1960.
* Materiały archiwalne ze strony [[Stowarzyszenie Integracji Stołecznej Komunikacji|SISKOM]].

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.siskom.waw.pl/mosty-kolejowe.htm Mosty kolejowe w Warszawie na stronie SISKOM]
* [https://fotopolska.eu/Warszawa/b13289,Most_srednicowy.html Zdjęcia historyczne i współczesne mostu na portalu fotopolska.eu]

[[Kategoria:Mosty w Warszawie]]
[[Kategoria:Mosty kolejowe w Polsce]]
[[Kategoria:Warszawski Węzeł Kolejowy]]
[[Kategoria:Mosty na Wiśle]]
[[Kategoria:Zabytki w Warszawie]]

Most średnicowy w Warszawie - Historia wersji