http://www.wiki.kolejopedia.pl/index.php?action=history&feed=atom&title=Szyna_kolejowaSzyna kolejowa - Historia wersji2026-08-26T04:28:51ZHistoria wersji tej strony wikiMediaWiki 1.43.2http://www.wiki.kolejopedia.pl/index.php?title=Szyna_kolejowa&diff=1444&oldid=prevAdmin Kolejopedia: Utworzono nową stronę "Przekrój poprzeczny szyny kolejowej '''Szyna kolejowa''' – element nawierzchni kolejowej wykonany zazwyczaj ze stali, po którym toczą się koła pojazdów szynowych. Szyny tworzą dwie równoległe powierzchnie toczne, po których poruszają się pojazdy, a jednocześnie przenoszą i przekazują na podłoże obciążenia wywołane przez przejeżdżające […"2026-08-23T08:05:47Z<p>Utworzono nową stronę "<a href="/index.php/Plik:Rail_profile-cross_section.svg" title="Plik:Rail profile-cross section.svg">thumb|250px|Przekrój poprzeczny szyny kolejowej</a> '''Szyna kolejowa''' – element <a href="/index.php?title=Nawierzchnia_kolejowa&action=edit&redlink=1" class="new" title="Nawierzchnia kolejowa (strona nie istnieje)">nawierzchni kolejowej</a> wykonany zazwyczaj ze <a href="/index.php?title=Stal&action=edit&redlink=1" class="new" title="Stal (strona nie istnieje)">stali</a>, po którym toczą się <a href="/index.php?title=Ko%C5%82o_kolejowe&action=edit&redlink=1" class="new" title="Koło kolejowe (strona nie istnieje)">koła</a> pojazdów szynowych. Szyny tworzą dwie równoległe powierzchnie toczne, po których poruszają się pojazdy, a jednocześnie przenoszą i przekazują na podłoże obciążenia wywołane przez przejeżdżające […"</p>
<p><b>Nowa strona</b></p><div>[[Plik:Rail profile-cross section.svg|thumb|250px|Przekrój poprzeczny szyny kolejowej]]<br />
'''Szyna kolejowa''' – element [[nawierzchnia kolejowa|nawierzchni kolejowej]] wykonany zazwyczaj ze [[stal|stali]], po którym toczą się [[koło kolejowe|koła]] pojazdów szynowych. Szyny tworzą dwie równoległe powierzchnie toczne, po których poruszają się pojazdy, a jednocześnie przenoszą i przekazują na podłoże obciążenia wywołane przez przejeżdżające [[pociąg]]i.<br />
<br />
Szyny są jednym z podstawowych elementów [[tor kolejowy|toru kolejowego]]. Współpracują między innymi z [[podkład kolejowy|podkładami]], [[przytwierdzenie szyny|przytwierdzeniami]], [[podsypka tłuczniowa|podsypką]] oraz innymi elementami konstrukcji nawierzchni. Współczesne szyny są najczęściej łączone w długie odcinki za pomocą [[spawanie termitowe|spawania termitowego]] lub innych metod spawania, tworząc [[tor bezstykowy]].<br />
<br />
{{Cytuj stronę<br />
|url=https://www.networkrail.co.uk/our-work/looking-after-the-railway/track/<br />
|tytuł=Track<br />
|opublikowany=Network Rail<br />
|język=en<br />
|data dostępu=2026-08-23<br />
}}<br />
<br />
== Budowa szyny ==<br />
<br />
Najczęściej stosowany współcześnie profil szyny ma przekrój zbliżony do litery ''I''. Składa się z trzech podstawowych części:<br />
<br />
* '''główki szyny''' – górnej części, po której toczy się koło pojazdu;<br />
* '''szyjki szyny''' – środkowej, stosunkowo wąskiej części łączącej główkę ze stopką;<br />
* '''stopki szyny''' – dolnej, szerokiej części służącej do oparcia i zamocowania szyny.<br />
<br />
[[Plik:Rail profile.svg|thumb|450px|Porównanie profilu szyny z płaską stopką i starszego profilu typu bullhead]]<br />
<br />
Główka szyny ma odpowiednio ukształtowaną powierzchnię toczną. Jej geometria jest dostosowana do współpracy z profilem [[koło kolejowe|koła kolejowego]]. Szyjka zapewnia połączenie główki ze stopką i przenosi naprężenia powstające podczas przejazdu pojazdów. Stopka rozkłada obciążenie na elementy podpierające szynę i umożliwia jej zamocowanie.<br />
<br />
{{Cytuj stronę<br />
|url=https://www.networkrail.co.uk/stories/why-the-end-of-the-gauge-war-didnt-standardise-britains-railway/<br />
|tytuł=Why the end of the gauge war didn't standardise Britain's railway<br />
|opublikowany=Network Rail<br />
|język=en<br />
|data dostępu=2026-08-23<br />
}}<br />
<br />
== Funkcje szyny ==<br />
<br />
Szyna pełni w torze kolejowym kilka funkcji.<br />
<br />
=== Prowadzenie pojazdu ===<br />
<br />
Podstawową funkcją szyny jest zapewnienie [[prowadzenie pojazdu szynowego|prowadzenia]] kół pojazdu. Współpraca obrzeża koła z odpowiednio ukształtowaną powierzchnią szyny umożliwia utrzymanie pojazdu na torze.<br />
<br />
Odległość pomiędzy powierzchniami prowadzącymi dwóch szyn określa [[rozstaw szyn|szerokość toru]]. Jej dokładna wartość zależy od przyjętego [[tor kolejowy#Rozstaw szyn|rozstawu toru]].<br />
<br />
=== Przenoszenie obciążeń ===<br />
<br />
Szyna przenosi obciążenia od kół pojazdu na podkłady i pozostałe elementy nawierzchni. Obciążenia te mają charakter zarówno pionowy, jak i poprzeczny oraz podłużny.<br />
<br />
Na szyny działają między innymi siły powstające podczas jazdy po łuku, hamowania, przyspieszania oraz przejazdu przez [[rozjazd kolejowy|rozjazdy]].<br />
<br />
=== Prowadzenie prądu ===<br />
<br />
W niektórych systemach kolejowych szyny pełnią również funkcję przewodnika elektrycznego. Dotyczy to między innymi [[obwód torowy|obwodów torowych]], w których szyny są wykorzystywane do wykrywania obecności pojazdu na określonym odcinku toru.<br />
<br />
W przypadku [[trakcja elektryczna|trakcji elektrycznej]] szyny mogą również stanowić część obwodu powrotnego prądu trakcyjnego.<br />
<br />
{{Cytuj stronę<br />
|url=https://www.networkrail.co.uk/stories/track-circuits-explained/<br />
|tytuł=Track circuits explained<br />
|opublikowany=Network Rail<br />
|język=en<br />
|data dostępu=2026-08-23<br />
}}<br />
<br />
== Materiał ==<br />
<br />
Szyny kolejowe wykonuje się przede wszystkim ze [[stal|stali szynowej]] o odpowiednich właściwościach mechanicznych. Materiał musi charakteryzować się wysoką odpornością na zużycie, zmęczenie oraz oddziaływania dynamiczne.<br />
<br />
Szczególnie obciążona jest powierzchnia główki szyny, która pozostaje w bezpośrednim kontakcie z kołami pojazdów. Wskutek wielokrotnych przejazdów dochodzi do stopniowego zużywania powierzchni tocznej.<br />
<br />
Współczesne gatunki stali szynowej mogą być poddawane odpowiedniej obróbce cieplnej w celu uzyskania wymaganej twardości i odporności na zużycie.<br />
<br />
== Profile szyn ==<br />
<br />
W historii kolejnictwa stosowano wiele różnych profili szyn.<br />
<br />
=== Szyna Vignolesa ===<br />
<br />
'''Szyna Vignolesa''' jest obecnie najczęściej spotykanym typem szyny kolejowej. Charakteryzuje się szeroką, płaską stopką, dzięki której może być bezpośrednio mocowana do podkładu za pomocą odpowiednich przytwierdzeń.<br />
<br />
Profil ten jest stosowany na większości współczesnych kolei głównych.<br />
<br />
[[Plik:Rail vignoles.svg|thumb|250px|Profil szyny Vignolesa]]<br />
<br />
Nazwa profilu pochodzi od [[Charles Vignoles|Charlesa Vignolesa]], angielskiego inżyniera kolejowego, który przyczynił się do jego rozwoju.<br />
<br />
=== Szyna dwu-główkowa ===<br />
<br />
'''Szyna dwu-główkowa''' (ang. ''bullhead rail'') posiada profil umożliwiający wykorzystanie podobnej konstrukcji główki i dolnej części szyny. W przeszłości była stosowana szerzej, szczególnie w [[Wielka Brytania|Wielkiej Brytanii]].<br />
<br />
Współcześnie szyny tego typu są znacznie rzadsze. Ich mocowanie wymaga specjalnych elementów, takich jak [[krzesło szynowe|krzesła szynowe]].<br />
<br />
{{Cytuj stronę<br />
|url=https://www.networkrail.co.uk/stories/why-the-end-of-the-gauge-war-didnt-standardise-britains-railway/<br />
|tytuł=Why the end of the gauge war didn't standardise Britain's railway<br />
|opublikowany=Network Rail<br />
|język=en<br />
|data dostępu=2026-08-23<br />
}}<br />
<br />
=== Szyna rowkowa ===<br />
<br />
'''Szyna rowkowa''' jest stosowana przede wszystkim w torach [[tramwaj]]owych. Jej główka posiada dodatkowy rowek przeznaczony na obrzeże koła.<br />
<br />
Dzięki temu szyna może być wbudowana w nawierzchnię ulicy lub innej powierzchni drogowej, a tor może współdzielić przestrzeń z ruchem drogowym.<br />
<br />
=== Inne profile ===<br />
<br />
W zależności od zastosowania stosuje się również specjalne profile szyn przeznaczone między innymi do [[rozjazd kolejowy|rozjazdów]], [[krzyżownica|krzyżownic]], [[szyna ochronna|szyn ochronnych]] oraz innych elementów infrastruktury.<br />
<br />
== Oznaczenia szyn ==<br />
<br />
Szyny są oznaczane między innymi za pomocą symboli określających ich profil, masę jednostkową lub standard techniczny.<br />
<br />
Jednym z rozpowszechnionych systemów jest oznaczenie związane z masą jednego metra szyny. Przykładowo szyna '''60E1''' ma masę około 60 kg/m i jest jednym ze standardowych profili stosowanych w europejskim kolejnictwie.<br />
<br />
W dokumentacji technicznej mogą występować również oznaczenia określające gatunek stali, klasę wytrzymałości oraz wymagania dotyczące geometrii profilu.<br />
<br />
== Produkcja ==<br />
<br />
Produkcja szyn rozpoczyna się od wytworzenia odpowiedniej jakości [[stal|stali]]. Następnie materiał jest poddawany [[walcowanie|walcowaniu]] w celu uzyskania wymaganego profilu.<br />
<br />
W procesie walcowania stal przechodzi przez kolejne [[walcarka|walce]], które stopniowo nadają jej kształt główki, szyjki i stopki.<br />
<br />
Po uzyskaniu właściwego profilu szyny mogą być poddawane dalszej obróbce, między innymi prostowaniu, kontroli wymiarów oraz obróbce cieplnej.<br />
<br />
Współczesne zakłady produkcyjne wykorzystują systemy pomiarowe pozwalające kontrolować geometrię szyny z dużą dokładnością.<br />
<br />
== Łączenie szyn ==<br />
<br />
Szyny mogą być łączone na kilka sposobów.<br />
<br />
=== Złącza mechaniczne ===<br />
<br />
Tradycyjną metodą łączenia szyn jest zastosowanie [[złączka szynowa|złączek szynowych]] i [[śruba|śrub]]. Końce dwóch szyn są zestawiane ze sobą, a następnie łączone za pomocą łubek.<br />
<br />
W starszych torach tego typu połączenia były bardzo powszechne. Współczesne linie kolejowe wykorzystują je w znacznie mniejszym zakresie.<br />
<br />
=== Spawanie ===<br />
<br />
Współczesne szyny są często łączone poprzez [[spawanie]]. Pozwala to tworzyć długie odcinki szyn bez klasycznych złączy mechanicznych.<br />
<br />
Jedną z metod stosowanych w kolejnictwie jest '''spawanie termitowe'''. Wykorzystuje ono reakcję chemiczną, w wyniku której powstaje ciekły metal wypełniający przestrzeń pomiędzy łączonymi końcami szyn.<br />
<br />
Stosowane jest również spawanie wykonywane w wyspecjalizowanych zakładach lub za pomocą urządzeń mobilnych.<br />
<br />
Długie odcinki połączonych szyn są wykorzystywane do budowy [[tor bezstykowy|torów bezstykowych]].<br />
<br />
== Tor bezstykowy ==<br />
<br />
'''Tor bezstykowy''' jest konstrukcją, w której szyny są połączone w bardzo długie odcinki, często obejmujące wiele kilometrów.<br />
<br />
Brak dużej liczby klasycznych złączy zmniejsza między innymi liczbę miejsc, w których podczas przejazdu koła oddziałują na nierówność wynikającą ze styku dwóch szyn.<br />
<br />
W torze bezstykowym istotne znaczenie mają jednak [[naprężenia termiczne]] powstające wskutek zmian temperatury. Szyna rozszerza się podczas nagrzewania i kurczy podczas ochładzania. Z tego względu podczas budowy i utrzymania toru kontroluje się między innymi temperaturę oraz stan naprężeń w szynie.<br />
<br />
== Zużycie szyn ==<br />
<br />
Szyny zużywają się wskutek wielokrotnego kontaktu z kołami pojazdów. Zużycie może mieć charakter:<br />
<br />
* '''pionowy''' – związany ze zmniejszaniem wysokości główki;<br />
* '''boczny''' – szczególnie istotny na łukach;<br />
* '''zmęczeniowy''' – związany z powstawaniem i rozwojem uszkodzeń materiału;<br />
* '''falisty''' – związany z powstawaniem charakterystycznych okresowych nierówności powierzchni tocznej.<br />
<br />
Szczególnie intensywne zużycie może występować na łukach o małym promieniu, gdzie na szynę działają znaczne siły poprzeczne.<br />
<br />
Stan szyn jest regularnie kontrolowany. Do kontroli wykorzystuje się między innymi specjalistyczne [[wagon pomiarowy|pojazdy pomiarowe]], urządzenia ultradźwiękowe, systemy laserowe oraz oględziny wykonywane przez personel utrzymania infrastruktury.<br />
<br />
{{Cytuj stronę<br />
|url=https://www.networkrail.co.uk/our-work/looking-after-the-railway/our-fleet-machines-and-vehicles/new-measurement-train-nmt/<br />
|tytuł=New Measurement Train (NMT)<br />
|opublikowany=Network Rail<br />
|język=en<br />
|data dostępu=2026-08-23<br />
}}<br />
<br />
== Szlifowanie szyn ==<br />
<br />
Jedną z metod utrzymania szyn jest '''szlifowanie''' ich powierzchni. Polega ono na kontrolowanym usuwaniu niewielkiej ilości materiału z główki szyny w celu przywrócenia właściwego profilu oraz usunięcia niektórych uszkodzeń powierzchni.<br />
<br />
Szlifowanie może być wykonywane za pomocą specjalistycznych [[pociąg sieciowy|pojazdów kolejowych]] i maszyn torowych wyposażonych w odpowiednie urządzenia.<br />
<br />
Regularne profilowanie główki szyny może ograniczać rozwój niektórych rodzajów uszkodzeń oraz poprawiać jakość współpracy koła z szyną.<br />
<br />
{{Cytuj stronę<br />
|url=https://www.networkrail.co.uk/our-work/looking-after-the-railway/our-fleet-machines-and-vehicles/track-treatment-fleet/<br />
|tytuł=Track treatment fleet<br />
|opublikowany=Network Rail<br />
|język=en<br />
|data dostępu=2026-08-23<br />
}}<br />
<br />
== Uszkodzenia szyn ==<br />
<br />
Do najważniejszych uszkodzeń szyn należą:<br />
<br />
* pęknięcia;<br />
* złamania;<br />
* zużycie boczne;<br />
* zużycie pionowe;<br />
* [[łuszczenie szyny|łuszczenie powierzchni]];<br />
* [[wybuksowanie|uszkodzenia powstałe wskutek poślizgu koła]];<br />
* [[falistość szyny|falistość]];<br />
* uszkodzenia związane z wadami materiałowymi;<br />
* uszkodzenia powstające w miejscach spawów.<br />
<br />
Poważne uszkodzenie szyny może prowadzić do konieczności ograniczenia prędkości pociągów, zamknięcia toru lub wymiany uszkodzonego odcinka.<br />
<br />
== Szyna a rozjazd ==<br />
<br />
Szyny stosowane w [[rozjazd kolejowy|rozjazdach kolejowych]] mają bardziej skomplikowaną geometrię niż szyny znajdujące się na prostym odcinku toru.<br />
<br />
W rozjazdach występują między innymi [[iglica rozjazdowa|iglice]], [[krzyżownica|krzyżownice]] oraz inne elementy umożliwiające zmianę kierunku jazdy pojazdu.<br />
<br />
Ze względu na dużą liczbę przejazdów oraz skomplikowaną geometrię rozjazdy są jednymi z bardziej wymagających elementów infrastruktury kolejowej pod względem utrzymania.<br />
<br />
{{Cytuj stronę<br />
|url=https://www.networkrail.co.uk/our-work/looking-after-the-railway/track/<br />
|tytuł=Track<br />
|opublikowany=Network Rail<br />
|język=en<br />
|data dostępu=2026-08-23<br />
}}<br />
<br />
== Szyny specjalne ==<br />
<br />
Oprócz zwykłych szyn jezdnych stosuje się także szyny o specjalnym przeznaczeniu.<br />
<br />
Należą do nich między innymi:<br />
<br />
* [[szyna ochronna]];<br />
* [[szyna prowadząca]];<br />
* [[szyna rowkowa]];<br />
* szyny stosowane w rozjazdach;<br />
* szyny stosowane w torach przemysłowych;<br />
* szyny stosowane w [[suwnica|suwnicach]] i innych urządzeniach transportowych.<br />
<br />
W niektórych systemach kolejowych stosuje się również dodatkowe szyny związane z zasilaniem pojazdów, takie jak [[trzecia szyna]]. Nie jest ona jednak szyną jezdną w takim samym znaczeniu jak dwie szyny, po których toczą się koła pojazdu.<br />
<br />
{{Cytuj stronę<br />
|url=https://www.networkrail.co.uk/our-work/looking-after-the-railway/track/third-rail/<br />
|tytuł=Third rail<br />
|opublikowany=Network Rail<br />
|język=en<br />
|data dostępu=2026-08-23<br />
}}<br />
<br />
== Znaczenie dla kolei ==<br />
<br />
Szyna jest jednym z najbardziej obciążonych elementów infrastruktury kolejowej. Musi jednocześnie zapewniać prawidłowe prowadzenie pojazdu, przenosić bardzo duże obciążenia oraz zachowywać odpowiednią geometrię przez długi czas eksploatacji.<br />
<br />
Współczesne technologie produkcji, diagnostyki i utrzymania pozwalają znacznie wydłużać okres użytkowania szyn. Jednocześnie rozwój [[kolej dużych prędkości|kolei dużych prędkości]] oraz wzrost masy i długości [[pociąg towarowy|pociągów towarowych]] powodują coraz większe wymagania wobec ich wytrzymałości i jakości.<br />
<br />
*Niepozorna stalowa belka, a bez niej ani rusz — jak mawiałby niejeden stary kolejarz: najpierw szyna, potem pociąg.*<br />
<br />
== Zobacz też ==<br />
<br />
* [[Tor kolejowy]]<br />
* [[Nawierzchnia kolejowa]]<br />
* [[Podkład kolejowy]]<br />
* [[Przytwierdzenie szyny]]<br />
* [[Rozstaw szyn]]<br />
* [[Rozjazd kolejowy]]<br />
* [[Koło kolejowe]]<br />
* [[Tor bezstykowy]]<br />
* [[Sieć trakcyjna]]<br />
* [[Obwód torowy]]<br />
* [[Kolej]]<br />
* [[Tabor kolejowy]]<br />
<br />
== Przypisy ==<br />
<br />
{{Przypisy}}<br />
<br />
== Bibliografia ==<br />
<br />
* {{Cytuj stronę<br />
|url=https://www.networkrail.co.uk/our-work/looking-after-the-railway/track/<br />
|tytuł=Track<br />
|opublikowany=Network Rail<br />
|język=en<br />
|data dostępu=2026-08-23<br />
}}<br />
<br />
* {{Cytuj stronę<br />
|url=https://www.networkrail.co.uk/stories/why-the-end-of-the-gauge-war-didnt-standardise-britains-railway/<br />
|tytuł=Why the end of the gauge war didn't standardise Britain's railway<br />
|opublikowany=Network Rail<br />
|język=en<br />
|data dostępu=2026-08-23<br />
}}<br />
<br />
* {{Cytuj stronę<br />
|url=https://www.networkrail.co.uk/stories/track-circuits-explained/<br />
|tytuł=Track circuits explained<br />
|opublikowany=Network Rail<br />
|język=en<br />
|data dostępu=2026-08-23<br />
}}<br />
<br />
* {{Cytuj stronę<br />
|url=https://www.networkrail.co.uk/our-work/looking-after-the-railway/our-fleet-machines-and-vehicles/new-measurement-train-nmt/<br />
|tytuł=New Measurement Train (NMT)<br />
|opublikowany=Network Rail<br />
|język=en<br />
|data dostępu=2026-08-23<br />
}}<br />
<br />
* {{Cytuj stronę<br />
|url=https://www.networkrail.co.uk/our-work/looking-after-the-railway/our-fleet-machines-and-vehicles/track-treatment-fleet/<br />
|tytuł=Track treatment fleet<br />
|opublikowany=Network Rail<br />
|język=en<br />
|data dostępu=2026-08-23<br />
}}</div>Admin Kolejopedia