MÁV
MÁV (węg. Magyar Államvasutak, dosł. Węgierskie Koleje Państwowe) – węgierskie przedsiębiorstwo kolejowe będące własnością państwa węgierskiego. MÁV należy do najważniejszych podmiotów systemu transportowego Węgier i jest następcą przedsiębiorstwa utworzonego w XIX wieku w związku z przejmowaniem przez państwo węgierskie prywatnych linii kolejowych. Współcześnie MÁV działa przede wszystkim w zakresie zarządzania infrastrukturą kolejową oraz organizacji i świadczenia usług związanych z transportem kolejowym.
Historia
Początki kolei na Węgrzech
Rozwój kolei na Węgrzech rozpoczął się w pierwszej połowie XIX wieku. Za początek węgierskiego kolejnictwa uznaje się uruchomienie 15 lipca 1846 roku pierwszej linii kolei parowej, łączącej Peszt z Vác. W kolejnych latach sieć kolejowa rozwijała się zarówno dzięki przedsiębiorstwom prywatnym, jak i działalności państwa.
Po kompromisie austro-węgierskim z 1867 roku rząd węgierski uzyskał większe możliwości prowadzenia własnej polityki transportowej. Jednym z jej elementów było stopniowe przejmowanie znajdujących się w trudnej sytuacji finansowej prywatnych przedsiębiorstw kolejowych oraz ich linii.
Powstanie MÁV
1 lipca 1868 roku państwo węgierskie zakupiło znajdującą się w stanie upadłości Węgierską Kolej Północną, która obsługiwała między innymi linię Peszt–Salgótarján. Było to jedno z najważniejszych wydarzeń w procesie tworzenia węgierskich kolei państwowych.
W 1869 roku węgierskie Ministerstwo Robót Publicznych i Transportu ustanowiło nazwę Magyar Királyi Államvasutak (Węgierskie Królewskie Koleje Państwowe) dla kolei znajdującej się pod zarządem skarbu państwa oraz dla kolejnych linii, które miały zostać otwarte. Organizacja ta stała się poprzednikiem współczesnego MÁV.
W następnych dziesięcioleciach państwo przejmowało kolejne przedsiębiorstwa kolejowe, a sieć państwowa szybko się rozrastała. W drugiej połowie XIX wieku kolej stała się jednym z podstawowych elementów rozwoju gospodarczego i komunikacyjnego Węgier.
Rozwój w XIX wieku
W okresie Austro-Węgier węgierska sieć kolejowa rozwijała się bardzo szybko. Państwo stopniowo zwiększało udział w zarządzaniu infrastrukturą, przejmując linie prywatnych przedsiębiorstw i tworząc spójny system kolejowy.
Jednym z najbardziej charakterystycznych rozwiązań wprowadzonych przez węgierskie koleje państwowe była taryfa strefowa. Wprowadzono ją dla przewozów pasażerskich w 1889 roku, a dla przewozów towarowych w 1891 roku. System ten miał między innymi zachęcać do podróżowania na większe odległości poprzez stosowanie stosunkowo korzystnych stawek.
XX wiek
W XX wieku MÁV stał się podstawowym elementem węgierskiego systemu transportowego. Przedsiębiorstwo przechodziło przez kolejne zmiany związane między innymi z I wojną światową, rozpadem Austro-Węgier, traktatem w Trianon, II wojną światową oraz okresem powojennej odbudowy.
Po 1945 roku węgierskie koleje zostały podporządkowane systemowi gospodarczemu Węgierskiej Republiki Ludowej. Kolej odgrywała wówczas szczególnie ważną rolę w przewozach pasażerskich i towarowych.
W drugiej połowie XX wieku następowała modernizacja sieci i taboru. Stopniowo rozwijano elektryfikację oraz wprowadzano do eksploatacji nowe generacje lokomotyw, wagonów i zespołów trakcyjnych.
Przemiany po 1989 roku
Po transformacji ustrojowej przedsiębiorstwo zostało poddane zmianom organizacyjnym i gospodarczym. W 1993 roku MÁV przekształcono w spółkę akcyjną MÁV Rt.. W kolejnych latach następowało dalsze rozdzielanie poszczególnych rodzajów działalności.
W 2007 roku utworzono MÁV-START Zrt., odpowiedzialną za przewozy pasażerskie. MÁV pozostawał natomiast między innymi właścicielem i zarządcą znacznej części infrastruktury kolejowej.
MÁV współcześnie
Współczesny MÁV jest częścią rozbudowanej grupy przedsiębiorstw określanej jako MÁV-csoport (Grupa MÁV). Grupa prowadzi działalność obejmującą między innymi zarządzanie infrastrukturą, przewozy pasażerskie oraz usługi zaplecza kolejowego. Według danych MÁV grupa posiada ponad 140 lat doświadczenia, obejmuje około 30 przedsiębiorstw i obsługuje rozbudowaną sieć kolejową.
MÁV Zrt. jako przedsiębiorstwo dominujące odpowiada między innymi za koordynację działalności grupy oraz wykonywanie określonych zadań na rzecz jej spółek zależnych.
Infrastruktura
MÁV jest największym zarządcą infrastruktury kolejowej na Węgrzech. Według danych przedsiębiorstwa sieć pozostająca pod jego zarządem obejmuje około 7000 km linii kolejowych. W 2023 roku długość zarządzanej sieci wynosiła 6979,84 km, z czego 1239 km stanowiły linie dwutorowe, a 2864 km linie zelektryfikowane.
MÁV zarządza również znaczną liczbą stacji i przystanków kolejowych. Do jego obowiązków należą między innymi prowadzenie ruchu kolejowego, utrzymanie infrastruktury, sterowanie ruchem oraz prace modernizacyjne i remontowe.
Od 1 stycznia 2025 roku jako odrębna spółka działa MÁV Pályaműködtetési Zrt., która powstała w wyniku wydzielenia z MÁV Zrt. Jej podstawowym zadaniem jest zarządzanie infrastrukturą na liniach kolejowych o znaczeniu krajowym. Spółka odpowiada za eksploatację, prowadzenie ruchu, utrzymanie oraz część prac modernizacyjnych na około 6000 km infrastruktury.
Przewozy pasażerskie
Transport pasażerski stanowi jedną z najważniejszych dziedzin działalności grupy MÁV. Przewozy kolejowe wykonywane są na podstawie umów o świadczenie usług publicznych zawieranych z państwem węgierskim.
Współczesny system transportowy MÁV jest powiązany również z transportem autobusowym. Grupa MÁV odpowiada za znaczną część publicznego transportu kolejowego oraz państwowego transportu autobusowego na obszarach regionalnych i podmiejskich.
Ruch towarowy
MÁV i podmioty związane z grupą świadczą również usługi na rzecz przedsiębiorstw zajmujących się kolejowym transportem towarowym. Sama infrastruktura MÁV jest wykorzystywana zarówno przez pociągi pasażerskie, jak i towarowe. W 2023 roku na zarządzanej sieci odnotowano 1 204 441 pociągów pasażerskich oraz 127 331 pociągów towarowych.
Tabor
Na przestrzeni swojej historii MÁV eksploatował szeroką gamę pojazdów kolejowych, obejmującą lokomotywy parowe, lokomotywy spalinowe, lokomotywy elektryczne, wagony pasażerskie i towarowe oraz elektryczne zespoły trakcyjne.
W okresie parowozów MÁV posiadał liczne konstrukcje własne i zagraniczne. W późniejszym okresie istotną rolę zaczęły odgrywać lokomotywy spalinowe i elektryczne. Rozwój elektryfikacji doprowadził do zwiększenia znaczenia trakcji elektrycznej w przewozach pasażerskich i towarowych.
Współczesny tabor związany z systemem MÁV obejmuje między innymi lokomotywy elektryczne, wagony pasażerskie, elektryczne zespoły trakcyjne oraz nowoczesne pojazdy regionalne.
Znaczenie dla Węgier
MÁV od ponad półtora wieku stanowi jeden z podstawowych elementów węgierskiego systemu transportowego. Rozwój przedsiębiorstwa był ściśle związany z rozwojem gospodarczym, przemysłowym i urbanizacyjnym kraju.
Budowa państwowej sieci kolejowej pozwoliła na stworzenie połączeń pomiędzy najważniejszymi ośrodkami miejskimi, przemysłowymi i rolniczymi. Kolej umożliwiła również sprawniejszy przewóz surowców, produktów rolnych i przemysłowych oraz ludności.
W XIX wieku rozwój MÁV był jednym z przejawów modernizacji państwa węgierskiego. W tym sensie historia przedsiębiorstwa jest jednocześnie znaczną częścią historii gospodarczej i technicznej Węgier.
MÁV w kulturze kolejowej
MÁV jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli kolei węgierskich. Charakterystyczne oznaczenie MÁV można spotkać na lokomotywach, wagonach, budynkach kolejowych, urządzeniach infrastruktury oraz dokumentacji przedsiębiorstwa.
Rozbudowana historia kolei państwowych sprawiła, że MÁV jest również ważnym obiektem zainteresowania historyków kolejnictwa i miłośników kolei. Zachowaniu dziedzictwa przedsiębiorstwa służą między innymi archiwa MÁV. Założone w 2001 roku archiwum przechowuje miliony dokumentów, których najstarsze przykłady pochodzą z XIX wieku.
Zobacz też
- Koleje węgierskie
- Węgry
- Budapeszt Keleti
- Budapeszt Nyugati
- Budapeszt-Déli
- kolej na Węgrzech
- MÁV-START
- MÁV Pályaműködtetési Zrt.
- Volánbusz
