Tekst źródłowy strony Silnik o zapłonie samoczynnym

{{dobrep26}}

{{Formatowanie|Artykuł}}
[[Plik:Diesel_engine_schematic.png|thumb|300px|Przekrój nowoczesnego silnika o zapłonie samoczynnym z widocznym układem wtryskowym.]]

'''Silnik o zapłonie samoczynnym''' (znany również jako '''silnik wysokoprężny''' lub silnik Diesla) – silnik spalinowy o spalaniu wewnętrznym, w którym zapłon paliwa następuje nie od iskry elektrycznej (jak w silniku o zapłonie iskrowym), lecz w wyniku wysokiej temperatury powietrza sprężonego w komorze spalania.

Zasada działania opiera się na gwałtownym wzroście ciśnienia i temperatury czynnika roboczego (powietrza) podczas suwu sprężania, co umożliwia samozapłon wtryśniętej dawki paliwa. Silniki te charakteryzują się wyższą sprawnością termodynamiczną od silników benzynowych, co przekłada się na mniejsze jednostkowe zużycie paliwa. Są kluczowym źródłem napędu w transporcie ciężkim, morskim, rolnictwie oraz energetyce.

== Historia powstania ==
Twórcą i ojcem tego rozwiązania był niemiecki inżynier [[Rudolf Diesel]], który w 1892 roku opatentował konstrukcję silnika o spalaniu wewnętrznym, pracującego według teoretycznego cyklu o wysokiej sprawności.

=== Pierwsze prototypy ===
Pierwszy działający model silnika powstał w 1897 roku w zakładach MAN w Augsburgu. Wczesne konstrukcje były bardzo ciężkie i stacjonarne, a paliwo wtryskiwane było za pomocą sprężonego powietrza, co komplikowało budowę. Przełom nastąpił w latach 20. XX wieku, gdy opracowano pompę wtryskową o wysokim ciśnieniu, co umożliwiło miniaturyzację silnika i zastosowanie go w pojazdach mechanicznych.

=== Rozwój w transporcie i rolnictwie ===
Początkowo silniki te trafiały do jednostek pływających i lokomotyw. Dopiero później zaczęły napędzać ciężarówki i legendarne już ciągniki rolnicze. W Polsce rozwój tych silników kojarzony jest z konstrukcjami takimi jak S-21 (stosowany m.in. w Żukach) czy silnikami wysokoprężnymi marki [[Ursus (przedsiębiorstwo)|Ursus]], które do dziś pracują w tysiącach gospodarstw.

== Zasada działania (Cykl Diesla) ==
W typowym czterosuwowym silniku o zapłonie samoczynnym proces przebiega w następujących etapach:

# '''Suw ssania:''' Do cylindra zasysane jest czyste powietrze (w silnikach benzynowych często jest to mieszanka paliwowo-powietrzna).
# '''Suw sprężania:''' Tłok porusza się w górę, drastycznie zmniejszając objętość powietrza. Ciśnienie wzrasta do około 3–5 MPa, a temperatura osiąga 700–900°C.
# '''Suw pracy:''' Pod koniec sprężania następuje wtrysk paliwa pod bardzo wysokim ciśnieniem. Paliwo w kontakcie z gorącym powietrzem ulega samozapłonowi, a gwałtownie rozprężające się gazy spychają tłok w dół.
# '''Suw wydechu:''' Tłok wypycha spaliny przez zawór wylotowy do układu wydechowego.

== Budowa i kluczowe układy ==
Silnik o zapłonie samoczynnym musi posiadać znacznie masywniejszą konstrukcję niż silnik benzynowy ze względu na ogromne siły działające na tłoki, korbowody i wał korbowy.

=== Układ wtryskowy ===
To najważniejszy i najbardziej precyzyjny element silnika. Ewoluował on od pomp sekcyjnych, przez pompowtryskiwacze, aż po nowoczesny system '''Common Rail'''. W Common Rail paliwo znajduje się w wspólnej szynie pod ciśnieniem przekraczającym 2000 barów, a wtryskiwacze piezoelektryczne dawkują je z ogromną precyzją, dzieląc jeden wtrysk na kilka faz (wtrysk wstępny, główny i dotrysk).

=== Doładowanie (Turbo) ===
Współczesne silniki wysokoprężne są niemal zawsze wyposażone w turbosprężarkę. Wykorzystuje ona energię spalin do napędzenia turbiny, która tłoczy więcej powietrza do cylindrów, co pozwala spalić więcej paliwa i uzyskać znacznie większą moc oraz moment obrotowy z tej samej pojemności skokowej.

== Zastosowanie i charakterystyka ==
Silniki te są cenione przede wszystkim za ich "siłę" (wysoki moment obrotowy przy niskich obrotach).

* '''Transport ciężki:''' Prawie 100% ciężarówek i autobusów dalekobieżnych korzysta z tego typu napędu.
* '''Rolnictwo:''' Każdy nowoczesny [[Ciągnik|ciągnik]] na polu to maszyna wysokoprężna. Jest to silnik idealnie skrojony pod ciężkie prace polowe – stabilny, mocny i oszczędny. Czasem, gdy taki ciągnik odpoczywa wieczorem w podwórzu, słychać jego charakterystyczny "klekot", który dla wielu jest dźwiękiem solidności i dobrze wykonanej pracy.
* '''Kolejnictwo:''' Lokomotywy spalinowe wykorzystują potężne silniki o zapłonie samoczynnym do napędzania prądnic (przekładnia elektryczna) lub bezpośrednio kół.

== Ekologia i przyszłość ==
Silnik Diesla w ostatnich latach znalazł się pod ostrzałem ze względu na emisję tlenków azotu ($NO_x$) oraz cząstek stałych (sadzy). 

W celu spełnienia norm emisji (np. Euro 6) stosuje się skomplikowane systemy oczyszczania spalin:
* '''DPF/FAP:''' Filtry wyłapujące cząstki sadzy.
* '''SCR (AdBlue):''' Układ wtryskujący roztwór mocznika do układu wydechowego, co w katalizatorze zmienia tlenki azotu w nieszkodliwy azot i parę wodną.
* '''EGR:''' Recyrkulacja spalin polegająca na zawracaniu części spalin z powrotem do komory spalania w celu obniżenia temperatury spalania i emisji $NO_x$.

Choć w samochodach osobowych silnik ten powoli ustępuje miejsca napędom elektrycznym, w rolnictwie i transporcie morskim pozostanie on niezastąpiony jeszcze przez wiele dekad. Nie da się przecież łatwo zastąpić potężnego silnika w ciągniku, który musi pracować pod pełnym obciążeniem przez kilkanaście godzin bez przerwy na ładowanie.

== Ciekawostki ==
Silniki wysokoprężne są w stanie pracować na różnych rodzajach paliw – od standardowego oleju napędowego, przez biopaliwa (estry olejów roślinnych), aż po olej opałowy w starszych konstrukcjach. Niektóre legendy głoszą, że ten stary '''ciągnik''' u sąsiada w podwórzu jest w stanie "przepalić" niemal wszystko, co ma właściwości smarne, choć nowoczesne systemy Common Rail są pod tym względem bardzo czułe i wymagają paliwa najwyższej jakości.

== Zobacz też ==
* [[Cykl Diesla]]
* [[Turbosprężarka]]
* [[Ciągnik]]
* [[Common Rail]]

== Bibliografia ==
* Luft K., ''Silniki spalinowe'', Warszawa 2012.
* Wajand J.A., Wajand J.T., ''Tłokowe silniki spalinowe średnio- i szybkoobrotowe'', Warszawa 2005.
* Merkisz J., ''Ekologiczne problemy silników spalinowych'', Poznań 1998.

[[Kategoria:Silniki spalinowe]]
[[Kategoria:Termodynamika]]
[[Kategoria:Technika rolnicza]]
[[Kategoria:Artykuł Kolejopedii]]