Warszawski Węzeł Kolejowy

Warszawski Węzeł Kolejowy

Plik:Most średnicowy i Poniatowskiego z góry.jpg
Widok na Most średnicowy – kluczowy element WWK
Państwo	Szablon:Państwo
Lokalizacja	Warszawa, Aglomeracja warszawska
Zarządca	PKP Polskie Linie Kolejowe
Liczba stacji i przystanków	8 głównych (w tym 3 dalekobieżne)
Główne linie	nr 1, nr 2, nr 3, nr 7, nr 8, nr 9
Elektryfikacja	3000 V DC
Rok otwarcia	1845 (pierwsza linia)
Mapa węzła
Multimedia w Commons	–

Warszawski Węzeł Kolejowy (skrótowo WWK) – zespół linii kolejowych, stacji, przystanków osobowych, posterunków odgałęźnych oraz bocznic i infrastruktury towarzyszącej, zbiegających się w Warszawie i jej bezpośrednim sąsiedztwie. Jest to największy i najważniejszy węzeł kolejowy w Polsce, a także jeden z kluczowych punktów na kolejowej mapie Europy Środkowej.

WWK obsługuje zarówno ruch pasażerski (aglomeracja warszawska, ruch krajowy i międzynarodowy), jak i towarowy. Jego centralnym elementem jest Warszawska Linia Średnicowa, przebiegająca w tunelu pod ścisłym centrum miasta oraz mostem nad rzeką Wisła. Zarządcą infrastruktury w obrębie węzła jest spółka PKP Polskie Linie Kolejowe.

Układ i charakterystyka

Warszawski Węzeł Kolejowy charakteryzuje się układem promienisto-pierścieniowym. Z Warszawy wybiega siedem głównych linii magistralnych w kierunku największych polskich miast oraz granic państwa. Linie te są połączone systemem łącznic oraz tzw. Koleją Obwodową, co umożliwia prowadzenie ruchu towarowego z ominięciem ścisłego centrum oraz elastyczne trasowanie pociągów pasażerskich.

Główne dworce pasażerskie węzła to:

• Warszawa Centralna – dworzec czołowy dla ruchu dalekobieżnego (choć technicznie przelotowy).
• Warszawa Wschodnia – stacja węzłowa po praskiej stronie Wisły.
• Warszawa Zachodnia – stacja węzłowa obsługująca największy ruch pociągów w Polsce.

Wszystkie linie wchodzące w skład węzła są zelektryfikowane napięciem 3000 V DC i w większości dwutorowe lub wielotorowe.

Historia

Rozwój węzła kolejowego w Warszawie był ściśle związany z historią polityczną i gospodarczą regionu, począwszy od czasów zaborów, przez odzyskanie niepodległości, zniszczenia wojenne, aż po współczesną modernizację.

Okres zaborów (1845–1914)

Początki kolei w Warszawie sięgają połowy XIX wieku. Ze względu na położenie miasta w zaborze rosyjskim oraz strategiczne obawy carskich planistów wojskowych, początkowo nie planowano łączenia linii dochodzących do miasta z różnych stron.

• 1845: Otwarcie pierwszego odcinka Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Była to pierwsza linia kolejowa w Królestwie Polskim. Kończyła się ona ślepym Dworcem Wiedeńskim (w miejscu dzisiejszej stacji metra Centrum). Linia ta miała rozstaw normalny (1435 mm).
• 1862: Otwarcie Kolei Warszawsko-Petersburskiej z Dworcem Petersburskim na Pradze (obecnie okolice Warszawa Wileńska). Linia posiadała szeroki rozstaw szyn (1524 mm), co uniemożliwiało bezpośredni przejazd pociągów na kolej wiedeńską.
• 1866: Uruchomienie Kolei Warszawsko-Terespolskiej z Dworcem Terespolskim (w miejscu dzisiejszej Warszawy Wschodniej).
• 1875: Budowa Kolei Obwodowej wraz z Mostem przy Cytadeli. Było to pierwsze połączenie obu brzegów Wisły, służące głównie celom wojskowym i tranzytowym.
• 1877: Otwarcie Kolei Nadwiślańskiej (kierunki: Mława, Lublin) z Dworcem Kowelskim (dziś Warszawa Gdańska).

Do wybuchu I wojny światowej warszawski węzeł był niespójny, posiadał różne rozstawy szyn, a dworce czołowe nie były ze sobą połączone w sposób umożliwiający wygodny transfer pasażerów w centrum miasta. Pasażerowie zmuszeni byli do przemieszczania się między dworcami dorożkami lub tramwajami konnymi.

II Rzeczpospolita i budowa średnicy (1918–1939)

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, priorytetem stała się unifikacja systemu kolejowego. Wszystkie linie przekuto na rozstaw normalny (1435 mm). W 1919 roku Sejm podjął uchwałę o budowie Linii Średnicowej, która miała połączyć Dworzec Zachodni z Dworcem Wschodnim tunelem pod centrum miasta.

Kluczowe inwestycje międzywojnia:

• 1921–1933: Budowa tunelu średnicowego i mostu średnicowego. Było to ogromne wyzwanie inżynieryjne.
• 1933: Otwarcie Linii Średnicowej dla trakcji parowej. Funkcjonował wówczas tymczasowy Dworzec Główny przy ul. Chmielnej.
• 1936: Elektryfikacja Węzła Warszawskiego. Pierwszy pociąg elektryczny pojechał do Otwocka i Pruszkowa. Zastosowano napięcie 3000 V DC, które stało się standardem w Polsce.
• 1939: W budowie znajdował się reprezentacyjny Dworzec Główny, który miał być wizytówką stolicy. Budynek nigdy nie został ukończony w planowanej formie z powodu wybuchu wojny.

II wojna światowa i zniszczenia

Podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 roku infrastruktura kolejowa była silnie bombardowana. W czasie okupacji Niemcy wykorzystywali węzeł do transportów wojskowych na front wschodni. Po upadku Powstania Warszawskiego w 1944 roku, specjalne oddziały niemieckie systematycznie niszczyły infrastrukturę miasta. Wysadzono tunele, mosty (w tym średnicowy i przy Cytadeli) oraz dworce. Węzeł przestał funkcjonować.

Odbudowa i czasy PRL (1945–1989)

Bezpośrednio po wojnie ruch przywracano prowizorycznie. Dopiero w 1949 roku, po odbudowie mostu średnicowego, przywrócono ruch pociągów przez centrum.

• lata 50. i 60.: Rozbudowa sieci połączeń elektrycznych w aglomeracji (do Tłuszcza, Sochaczewa, Czachówka).
• 1963: Otwarcie przystanku Warszawa Śródmieście, obsługującego ruch podmiejski na linii średnicowej.
• 1972–1975: Budowa Dworca Centralnego. Była to sztandarowa inwestycja epoki Edwarda Gierka. Dworzec przejął obsługę pociągów dalekobieżnych, odciążając Warszawę Główną (Osobową).
• Rozwój stacji rozrządowych, m.in. Warszawa Praga i nowoczesnej stacji na Odolanach.

Współczesność (po 1989)

Po transformacji ustrojowej nastąpił okres stagnacji, a następnie intensywnej modernizacji finansowanej w dużej mierze ze środków Unii Europejskiej.

• Powstanie spółek samorządowych: Koleje Mazowieckie (2004) i Szybka Kolej Miejska w Warszawie (2005), które zrewolucjonizowały transport aglomeracyjny.
• Generalna modernizacja linii dojazdowych (m.in. do Gdańska, Łodzi, Radomia).
• 2012: Uruchomienie połączenia na Lotnisko Chopina.
• lata 20. XXI wieku: Rozpoczęcie kompleksowej przebudowy stacji Warszawa Zachodnia (2020–2024) jako wstęp do modernizacji całej Linii Średnicowej.

Linie kolejowe wchodzące w skład węzła

Warszawski Węzeł Kolejowy skupia linie o znaczeniu państwowym i lokalnym. Poniższa tabela prezentuje główne linie wychodzące z węzła:

Nr linii	Kierunek	Kategoria	Opis
LK 1	Katowice	Magistralna	Historyczna "Wiedenka". Obsługuje ruch do Skierniewic, Łodzi (przez Koluszki) i na Śląsk.
LK 2	Terespol	Magistralna	Część międzynarodowego korytarza E20. Kierunek: Mińsk Mazowiecki, Siedlce, Brześć.
LK 3	Kunowice	Magistralna	Linia w kierunku zachodnim (Poznań, Berlin).
LK 4	Grodzisk Mazowiecki	Magistralna	Centralna Magistrala Kolejowa (CMK). Główna linia dla pociągów KDP (m.in. Pendolino) do Krakowa i Katowic.
LK 6	Kuźnica Białostocka	Magistralna	Dawna Kolej Warszawsko-Petersburska. Kierunek: Białystok.
LK 7	Dorohusk	Magistralna	Kierunek: Otwock, Lublin, granica z Ukrainą.
LK 8	Kraków Główny	Magistralna	Kierunek: Piaseczno, Radom, Kielce.
LK 9	Gdańsk Główny	Magistralna	Kierunek: Legionowo, Działdowo, Trójmiasto.

Oprócz linii promienistych, kluczowe znaczenie mają linie wewnątrzmiejskie:

• LK 20: Warszawa Główna Towarowa – Warszawa Praga (część "Małej Obwodnicy").
• LK 447: Warszawa Zachodnia – Grodzisk Mazowiecki (podmiejska równoległa do LK 1).
• LK 448: Warszawa Zachodnia – Warszawa Rembertów (podmiejska linia średnicowa).

Infrastruktura

Dworce i stacje pasażerskie

System stacji w Warszawie opiera się na podziale na dworce dalekobieżne i przystanki aglomeracyjne.

Warszawa Centralna

Szablon:Osobny artykuł Główna stacja pasażerska stolicy. Zlokalizowana w tunelu średnicowym. Posiada 4 perony wyspowe. Obsługuje wyłącznie pociągi dalekobieżne (EuroCity, Express InterCity Premium, InterCity). Budynek dworca jest ikoną architektury modernistycznej.

Warszawa Zachodnia

Szablon:Osobny artykuł Największa stacja węzłowa pod względem liczby odprawianych pociągów. W latach 2020–2024 przeszła gruntowną przebudowę, zyskując zadaszenie peronów, tunel tramwajowy pod stacją oraz nową infrastrukturę sterowania ruchem. Stanowi kluczowy punkt przesiadkowy dla pasażerów z kierunków zachodnich i południowych.

Warszawa Wschodnia

Szablon:Osobny artykuł Stacja obsługująca wschodnią część aglomeracji. Podzielona funkcjonalnie na część dalekobieżną (perony 1–5) i podmiejską (perony 6–7). Jest to stacja, na której kończy i zaczyna bieg wiele pociągów dalekobieżnych, które przejeżdżają tranzytem przez Warszawę Centralną.

Pozostałe ważne stacje

• Warszawa Gdańska: Przejmuje ruch dalekobieżny podczas remontów Linii Średnicowej. Ważny węzeł przesiadkowy do metra.
• Warszawa Śródmieście: Najbardziej obciążony przystanek osobowy w Polsce, obsługujący wyłącznie ruch regionalny i aglomeracyjny w ścisłym centrum, połączony przejściem podziemnym z Warszawą Centralną.
• Warszawa Wileńska: Stacja czołowa obsługująca ruch regionalny w kierunku Tłuszcza. Połączona ze stacją metra.
• Warszawa Główna: Reaktywowana w 2021 roku stacja czołowa, pełniąca rolę pomocniczą.

Infrastruktura towarowa

Ruch towarowy w WWK jest odseparowany od ruchu pasażerskiego w centrum miasta i kierowany głównie na Kolej Obwodową. Główne punkty to:

• Warszawa Główna Towarowa (na Odolanach) – jedna z największych stacji rozrządowych w Polsce.
• Warszawa Praga – stacja rozrządowa obsługująca ruch na prawym brzegu Wisły.
• Warszawa Okęcie – obsługa bocznicy EC Siekierki, Huty Warszawa (poprzez linie łącznikowe) oraz terminali kontenerowych.

Mosty i tunele

Kluczowymi obiektami inżynieryjnymi są przeprawy przez Wisłę:

1. Most średnicowy – czterotorowy (dwa tory dla ruchu dalekobieżnego, dwa dla podmiejskiego).
2. Most Gdański – dwupoziomowy (kolejowo-drogowy), obsługujący Linię Obwodową.
3. Most przy Cytadeli – historyczna przeprawa, zastąpiona nowym mostem obok Mostu Gdańskiego.
4. Most Siekierkowski (planowany w ramach Południowej Obwodnicy Kolejowej – perspektywa długoterminowa).

Oraz tunele:

• Tunel średnicowy – o długości ok. 2,3 km, biegnący pod Alejami Jerozolimskimi.
• Tunele linii radomskiej w okolicach Lotniska Chopina.

Przewoźnicy i Organizacja ruchu

W obrębie Warszawskiego Węzła Kolejowego operuje wielu przewoźników pasażerskich i towarowych.

Przewozy pasażerskie

1. PKP Intercity – operator dalekobieżny (pociągi EIP, EIC, IC, TLK). Łączy Warszawę z głównymi miastami Polski i stolicami sąsiednich państw.
2. Koleje Mazowieckie (KM) – spółka samorządu województwa mazowieckiego. Główny przewoźnik regionalny, obsługujący linie promieniście wybiegające z Warszawy. Tabor KM charakteryzuje się biało-zielono-żółtymi barwami.
3. Szybka Kolej Miejska w Warszawie (SKM) – miejski przewoźnik kolejowy, zintegrowany z systemem ZTM. Pociągi SKM (oznaczone liniami S1, S2, S3, S4) kursują z wysoką częstotliwością wewnątrz aglomeracji.
4. Warszawska Kolej Dojazdowa (WKD) – oddzielny system kolei lekkiej (linii nr 47) łączący centrum Warszawy z Grodziskiem Mazowieckim. Posiada osobny dworzec (Warszawa Śródmieście WKD).

Integracja biletowa

W ramach obszaru aglomeracji warszawskiej funkcjonuje system "Wspólny Bilet ZTM-KM-WKD". Pozwala on na podróżowanie pociągami regionalnymi i SKM na podstawie biletów komunikacji miejskiej (od biletów dobowych wzwyż) w granicach 1. i 2. strefy biletowej. Jest to kluczowy element zachęcający mieszkańców "obwarzanka" warszawskiego do rezygnacji z samochodów.

Problemy i wyzwania

Mimo licznych modernizacji, WWK boryka się z problemami wynikającymi z zaszłości historycznych oraz rosnącego popytu na transport.

Przepustowość Linii Średnicowej

Tunel średnicowy jest "wąskim gardłem" całego węzła. W godzinach szczytu częstotliwość kursowania pociągów podmiejskich wynosi około 3 minuty, co jest granicą możliwości obecnego systemu sterowania ruchem. Każda awaria na średnicy powoduje paraliż ruchu w całym węźle.

Brak separacji ruchu

Na wylotach z węzła (np. w kierunku Legionowa czy Otwocka) pociągi dalekobieżne dzielą tory z pociągami aglomeracyjnymi, co utrudnia tworzenie cyklicznych rozkładów jazdy (tzw. taktu). Konieczna jest budowa dodatkowych par torów (rozbudowa układu z 2 do 4 torów).

Stan techniczny obiektów

Wiele obiektów inżynieryjnych, w tym tunel średnicowy z lat 30. XX wieku, wymaga kapitalnego remontu. Planowana na lata 20. XXI wieku modernizacja średnicy wiąże się z koniecznością wieloletnich utrudnień w ruchu.

Plany rozwoju (Master Plan dla Warszawy)

PKP Polskie Linie Kolejowe opracowały "Master Plan dla transportu kolejowego w aglomeracji warszawskiej", który zakłada m.in.:

• Przebudowę Linii Średnicowej: Wymiana płyty dennej tunelu, budowa nowych przystanków (np. w rejonie Ronda de Gaulle'a i Wybrzeża Kościuszkowskiego).
• Rozbudowę wylotów: Dobudowa torów aglomeracyjnych na trasach do Piaseczna, Legionowa i Otwocka.
• Nowa Średnica: W perspektywie budowy Centralnego Portu Komunikacyjnego (CPK), rozważana jest budowa drugiego tunelu średnicowego (tzw. "KDP") łączącego Warszawę Zachodnią z Warszawą Wschodnią (ewentualnie przez Dworzec Wileński), dedykowanego dla kolei dużych prędkości.
• Południowa Obwodnica Kolejowa: Nowa linia omijająca centrum od południa, mająca służyć głównie pociągom towarowym.

Zobacz też

• Transport w Warszawie
• Metro w Warszawie
• Tramwaje w Warszawie
• Kolej obwodowa w Warszawie

Bibliografia

• Massel A., Rozwój układu kolejowego Warszawy, „Świat Kolei” nr 5/2005.
• Paszke A., Jerczyński M., Koziarski S., 150 lat Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, Warszawa 1995.
• Studium Wykonalności Modernizacji i Rozbudowy Warszawskiego Węzła Kolejowego, materiały PKP PLK S.A.
• Strona internetowa stowarzyszenia Siskom – Komunikacja w Warszawie.

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona PKP Polskie Linie Kolejowe
• Warszawikia - Encyklopedia Warszawy